Cá heo Irrawaddy – không chỉ gây ấn tượng bởi nụ cười dễ thương và chiếc đầu tròn đặc trưng, mà còn bởi mối quan hệ gắn bó độc đáo với con người. Trong nhiều thế hệ, những chú cá heo này đã cùng ngư dân vùng sông Ayeyarwady, Myanmar hợp tác đánh bắt cá theo cách mà thế giới hiếm khi chứng kiến. Tuy nhiên, mối gắn kết thiêng liêng ấy đang dần bị đe dọa bởi sự khai thác quá mức và các hoạt động gây tổn hại đến môi trường sống tự nhiên của chúng.

Điều gì khiến cá heo Irrawaddy trở nên đặc biệt?

Khác với những loài cá heo sống ngoài khơi, Irrawaddy dolphin có thể sinh sống ở cả vùng ven biển lẫn sông nước ngọt, điều rất hiếm gặp trong thế giới động vật biển. Thực tế, trên toàn thế giới chỉ có sáu loài cá heo có thể thích nghi và sống hoàn toàn trong môi trường nước ngọt, và Irrawaddy dolphin là một trong số đó. Không chỉ vậy, chúng còn là một trong số rất ít loài vừa sống ở nước ngọt vừa ở vùng duyên hải, thể hiện khả năng thích nghi đặc biệt hiếm hoi. Ngoài ra, loài cá heo này thường xuất hiện tại một số khu vực của Đông Nam Á như Campuchia, Indonesia và Myanmar, đặc biệt nổi bật trong văn hóa sinh hoạt của cộng đồng cư dân ven sông Ayeyarwady.

Cá heo Irrawaddy với chiếc đầu tròn đặc trưng

Không chỉ đáng yêu và thân thiện, loài cá heo này còn phát triển mối quan hệ hợp tác độc đáo với ngư dân địa phương. Khi người dân gõ vào thuyền để ra hiệu, các chú cá heo sẽ xuất hiện, dồn cá về phía lưới để cả hai cùng có phần thưởng. Một cá thể cá heo nổi tiếng tên là Gotama thậm chí còn có tín hiệu đặc biệt, vẫy đuôi, để báo hiệu thời điểm tốt nhất quăng lưới. Điều này không chỉ là một biểu hiện trí thông minh mà còn phản ánh sự truyền dạy qua thế hệ, khi Gotama truyền lại hành vi này cho con của mình. Đối với cộng đồng ngư dân nơi đây, loài cá heo này không chỉ là bạn đồng hành mà còn là một phần văn hóa đời sống ở đây.

Một đặc điểm thú vị khác ít người biết là cá heo Irrawaddy có thói quen phun nước bằng miệng. Hành vi này không chỉ để vui đùa mà còn giúp chúng dồn cá thành từng nhóm nhỏ, dễ dàng săn bắt hơn. Một số nhà khoa học còn cho rằng, hành động này đôi khi được cá heo sử dụng để gây ấn tượng với bạn tình.

Cá heo Irrawaddy đang bị đe doạ

Bên cạnh mối quan hệ hòa hợp với con người, cá heo Irrawaddy lại đang phải đối mặt với hàng loạt mối đe dọa nguy hiểm. Nghiêm trọng nhất là lưới giăng dọc (gill net), vốn là loại lưới treo đứng khiến cá heo bị mắc vào và chết ngạt. Đây là nguyên nhân chính khiến số lượng cá thể giảm mạnh trong những năm gần đây. Đáng chú ý, nếu không kiểm soát được tình trạng cá heo mắc lưới, đặc biệt là lưới giăng dọc, loài này có thể đi vào vết xe đổ của cá heo sông Dương Tử (Trung Quốc), vốn đã tuyệt chủng vào năm 2006, hay cá heo Vaquita ở Mexico, hiện chỉ còn khoảng 10 cá thể.

Một số thông tin về loài cá heo này anh em có thể tham khảo: khu vực sinh sống, cách di chuyển, thức ăn hay nguy cơ mà chúng đang đối mặt 

Các hoạt động đánh bắt trái phép bằng điện cũng là một trong những nguyên nhân lớn khi không chỉ làm cạn kiệt nguồn cá mà còn trực tiếp gây tổn thương hoặc giết chết cá heo khi chúng vô tình bị dòng điện tác động. Ngoài ra, ô nhiễm nguồn nước do tàu chở than, việc xây dựng đập và các công trình kè sông làm thay đổi dòng chảy tự nhiên, phá hủy môi trường sống, làm giảm nguồn thức ăn của cá heo. Ngoài ra, một trường hợp đau lòng tại Indonesia, nhà khoa học Danielle Kreb đã chứng kiến một cá thể cá heo tên là Moose cùng con non mới sinh đã bị phát hiện chết vì trúng độc, có thể là từ viên thuốc độc dùng để giết cá

Tại ba con sông quan trọng: sông Mekong (Campuchia), Mahakam (Indonesia), và Ayeyarwady (Myanmar), số lượng cá thể Irrawaddy còn lại được ước tính dưới 100, khiến những quần thể này bị xếp vào nhóm “cực kỳ nguy cấp” bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Trong khi đó, quần thể lớn nhất còn lại, khoảng 6.000 cá thể, tập trung chủ yếu ở vùng rừng ngập mặn Sundarbans (Bangladesh) và đây được coi là “pháo đài cuối cùng” của loài cá heo này.

Vai trò sinh thái và ý nghĩa bảo tồn

Không chỉ đơn thuần là một loài động vật quý hiếm, cá heo Irrawaddy còn đóng vai trò là “loài chủ chốt” trong hệ sinh thái sông và vùng duyên hải. Chúng giúp duy trì cân bằng quần thể cá, góp phần tái tạo chất dinh dưỡng và giữ cho môi trường nước luôn khỏe mạnh.

Loài cá heo này giúp ngư dân đánh bắt cá nhưng đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng

Bên cạnh đó, cá heo Irrawaddy còn gắn bó sâu sắc với đời sống tinh thần và kinh tế của các cộng đồng địa phương. Chúng là linh hồn của các tuyến du lịch sinh thái và là biểu tượng cho sự cộng sinh giữa con người và thiên nhiên. Mỗi câu chuyện, mỗi hành vi thông minh, mỗi mối liên kết với ngư dân đều thể hiện rằng việc bảo vệ loài vật này không chỉ là nhiệm vụ sinh thái, mà còn là gìn giữ một phần di sản văn hóa nhân loại.

Nhà bảo tồn Brian Smith – người từng có nhiều năm làm việc với tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Hoang dã (WCS) – chia sẻ rằng đây là một bài học về cách con người có thể sống hòa hợp với thiên nhiên. Ông từng chứng kiến một cậu bé tại khu vực sông Irrawaddy, cùng cha hợp tác đánh cá với cá heo và cậu bé đã bày tỏ tình cảm và sự quý mến đầy thân thiện với những chú cá heo Irrawaddy này.

Những nỗ lực bảo tồn và con đường phía trước

Tại sông Mahakam, Indonesia, Danielle Kreb và nhóm bảo tồn đã triển khai các thiết bị pinger – thiết bị phát ra âm thanh tần số cao nhằm xua đuổi cá heo khỏi vùng có lưới giăng. Để thiết bị này hoạt động hiệu quả mà không làm ảnh hưởng đến vùng kiếm ăn quan trọng của cá heo, nhóm nghiên cứu đã phải tinh chỉnh để âm thanh chỉ đủ mạnh để cảnh báo, nhưng không quá lớn gây xáo trộn cuộc sống của chúng. Các thiết bị này hiệu quả trong phạm vi khoảng 10 mét, giúp giảm thiểu nguy cơ cá heo mắc lưới. Tính đến nay, khoảng 270 thiết bị đã được lắp đặt.

Ngoài ra, các sáng kiến như River Guard Program, nơi người dân địa phương được thuê để tuần tra và gỡ bỏ lưới giăng khỏi sông, cũng đang được triển khai. Đặc biệt, các hoạt động truyền thông cộng đồng, hợp tác với WWF Cambodia, các cơ quan chính quyền và tổ chức quốc tế, đã góp phần nâng cao nhận thức và huy động nguồn lực cho bảo tồn. Vào tháng 3 vừa qua, một nhóm các nhà khoa học, trong đó có Smith, đã bơi 120 km dọc theo sông Mekong để kêu gọi sự chú ý và gây quỹ cho công tác bảo tồn, kết hợp với các buổi truyền thông cộng đồng tại các ngôi làng ven sông.

Smith nhấn mạnh rằng, bên cạnh những quần thể nhỏ đang nguy cấp, cần đặc biệt chú ý đến vùng cư trú cuối cùng còn tương đối lớn với khoảng 6.000 cá thể ở Bangladesh, chủ yếu tập trung tại rừng ngập mặn Sundarbans.. Theo ông, chìa khóa cho sự sống còn của loài cá heo này không nằm ở những biện pháp quá mới lạ, mà là ở việc duy trì và mở rộng các biện pháp đã chứng minh được hiệu quả, như tạo ra vùng không lưới giăng, cung cấp kế sinh nhai thay thế cho ngư dân và thực thi luật bảo vệ nghiêm ngặt.